Gezonde Voedselomgeving

Je buurt bepaalt wat je eet: over de gezonde voedselomgeving

Op de hoek van de straat zit een snackbar. Drie deuren verderop een kebab-zaak. De dichtstbijzijnde groenteboer? Vijf straten verder. Dit is geen toeval, maar de uitkomst van keuzes die decennialang zijn gemaakt in de ruimtelijke inrichting van onze buurten. Dit heeft gevolgen voor wat mensen eten, hoe gezond ze zijn en welke ziektelast een wijk met zich meedraagt. De voedselomgeving is een stille determinant van volksgezondheid. En het goede nieuws: het is meetbaar. En, met de juiste argumenten, ook bij te sturen.

Wat is een gezonde voedselomgeving?

De voedselomgeving is de verzameling van alle plekken in de nabijheid van een woning, school of werkplek waar mensen voedsel kunnen kopen of consumeren. Niet alle voedselomgevingen zijn gelijk. Een omgeving die de consumptie van ongezonde voeding structureel stimuleert – door een overmaat aan fastfood, snacks en alcohol, en een gebrek aan verse, betaalbare alternatieven – wordt een obesogene omgeving genoemd.

Onderzoek laat zien dat wanneer mensen worden blootgesteld aan overwegend ongezonde voedingskeuzes, ze vaker geneigd zijn die keuzes ook te maken. Het gaat dus niet alleen om individuele willekracht. De omgeving trekt mee – of tegen.

Wat gaat er mis als het niet klopt?

Obesogene omgevingen hangen samen met een groot aantal negatieve gezondheidsuitkomsten. Obesitas is de meest zichtbare, maar zeker niet de enige: diabetes type 2, hart- en vaatziekten en psychologische problemen zijn direct gelinkt aan langdurige blootstelling aan een omgeving die ongezonde keuzes makkelijker maakt dan gezonde. Naast de menselijke tol drukt dit zwaar op het zorgstelsel.

In stedelijke gebieden concentreren obesogene omgevingen zich vaak in kwetsbare wijken: buurten met lagere inkomens, beperkte mobiliteit en weinig politieke lobby voor een betere voedselinfrastructuur. Het zit niet in ongezondere supermarkten: ook in kwetsbare wijken ligt gewoon groente en fruit in het schap. De ongelijkheid zit in wat er omheen staat, en in wat mensen zich kunnen veroorloven: in Rotterdam steeg het aantal fastfoodlocaties tussen 2004 en 2019 met 57% in wijken met een lage sociaaleconomische status, tegenover 5% in wijken met een hoge status¹. Gezond eten werd in diezelfde periode ook sneller duurder dan ongezond eten, waardoor de snackbar voor veel gezinnen niet de eerste keuze is, maar de betaalbare.

Wie heeft het heft in handen, en wanneer?

Stadsplanners, beleidsmakers en projectontwikkelaars bepalen mede welk voedselaanbod een buurt krijgt – via bestemmingsplannen, vergunningsbeleid en de functiemix die ze aan een gebied toekennen. Die keuzes worden het effectiefst gemaakt in de vroege planfase, wanneer de invulling van plinten, de positionering van scholen en OV-knooppunten, en de mix van horeca en detailhandel nog open staan.

Een gezonde voedselomgeving is geen automatisch gevolg van goede bedoelingen. Onder het huidige bestemmingsplan, en straks het omgevingsplan, mag een gemeente ongezond voedselaanbod niet weren omdat het slecht is voor de gezondheid: gezondheid is, anders dan parkeren of woningaantallen, geen zelfstandige toetsingsgrond. Sturen kan wel, maar alleen via een omweg van ruimtelijke argumenten zoals overlast, verkeersdruk of leefbaarheid. Pas als die argumenten er zijn, kan de voedselomgeving ook echt worden bijgestuurd.

Die omweg werkt. In het Amsterdamse bestemmingsplan voor De Pijp is op een deel van de percelen alleen ‘Horeca IV’ toegestaan: restaurants, eetcafés, lunchrooms en ijssalons. Fastfoodrestaurants, cafetaria’s en shoarmazaken (‘Horeca I’) mogen daar niet. Toen fastfoodketen New York Pizza zich er alsnog wilde vestigen, hield de rechter de weigering overeind: de wijk kende al een hoge bezoekersdruk, en een extra vestiging zou het woon- en leefklimaat verder belasten². Niet ‘want ongezond’, maar ‘want te veel druk op de straat’. Het resultaat is hetzelfde als sturen op gezondheid; alleen de juridische taal moet kloppen.

Hoe maak je dit zichtbaar in een Digital Twin?

Bij Urban Sync simuleren we de voedselomgeving met de voedselomgeving scan in de 3D-GIS tool Tygron. Op basis van OpenStreetMap-data identificeren we alle voedselaanbieders in een gebied – van supermarkten en groenteboeren tot fastfoodketens en slijterijen. Elk type aanbieder krijgt een gezondheidsscore, gebaseerd op het GGD Amsterdam-onderzoek: een vissenwinkelier scoort +2,8, een groenteboer +4,8, een fastfoodrestaurant -4,9.

Die scores worden per 100 bij 100 meter gridvierkant bij elkaar opgeteld en gemiddeld. Het resultaat is een heatmap die in een oogopslag laat zien waar een buurt een gezond voedselaanbod heeft – en waar de witte of rode vlekken zitten. Vervolgens kunnen scenario’s worden doorgerekend: wat verandert er als een natuurvoedingswinkel met vers en onbewerkt aanbod een leegstaand pand betrekt? Wat doet een nieuwe vestiging van een fastfoodketen met de score van een schoolomgeving? Die vragen zijn beantwoordbaar voordat de eerste steen wordt gelegd.

De toegevoegde waarde van deze benadering

Urban Sync maakt de voedselomgeving meetbaar, en daarmee bespreekbaar en onderbouwbaar in het gesprek over ruimtelijke plannen. We verbinden ruimtelijke data aan gezondheidsuitkomsten en geven stadsplanners en ontwikkelaars het bewijs dat nodig is om, binnen de bestaande juridische kaders, een voedselomgeving bij te sturen. De voedselomgeving scan biedt inzicht in de huidige situatie, identificeert kansen en maakt concrete stappen mogelijk richting een gezondere leefomgeving.

Want een gezonde voedselomgeving is niet alleen een kwestie van individuele keuzes. Het is een kwestie van hoe we onze buurten samen inrichten – en welke keuzes we daarmee voor mensen mogelijk maken.

Benieuwd hoe jouw buurt scoort op de voedselomgeving scan? Neem contact op met Urban Sync.
Meer weten? Download ons whitepaper over de gezonde voedselomgeving of neem contact op voor een vrijblijvend gesprek.

Bronnen:

1. Mölenberg, F.J.M., Beenackers, M.A., Mackenbach, J.D., Burdorf, A. & Van Lenthe, F.J. (2019). Is Rotterdam een fastfoodparadijs? De voedselomgeving van 2004 tot 2018. Rotterdam: Erasmus MC (Cephir), in opdracht van gemeente Rotterdam. Zie ook CBS, ‘Gezonder eten stijgt meer in prijs dan ongezonder eten’, 2018.
2. Voorzieningenrechter Rechtbank Amsterdam, 2 augustus 2017, ECLI:NL:RBAMS:2017:5556, r.o. 4.9. Besproken in: Juridisch instrumentarium voor een gezonde voedselomgeving in de stad, Universiteit van Amsterdam, in opdracht van de gemeenten Amsterdam, Ede, Rotterdam en Utrecht, 2021, par. 3.4.

Afbeelding via Unsplash van Rithika Gopal.