Vakantie: een uitgelezen moment om jezelf te laten inspireren. Twee weken geleden liet ik me inspireren door de expositie “Morgen gaat het Beter” in het Fotomuseum aan het Vrijthof in Maastricht. Hier deelt Humberto Tan in een  prachtige fotoserie de wijze levenslessen afkomstig van de Nederlandse honderdjarigen. In deze blog vertel ik je over de gebieden op aarde waar het geheim van een lang en gezond leven wordt omarmd, en wat ik geleerd heb van onze Nederlandse honderdjarigen.  

Blue Zones  

Bij Urban Sync houd ik mij bezig met vraagstukken rondom gezond stedelijk leven: hoe creëren we een leefomgeving die ons uitnodigt tot een gezond en gelukkig leven, zowel nu als in de toekomst?  

In de wijsheden van de honderdjarigen zag ik gelijkenissen met de Blue Zones, gebieden op de wereld waar mensen meetbaar op een gezonde manier oud worden. Enkele voorbeelden deze plekken zijn Ikaria (Griekenland), Nicoya (Costa Rica), Okinawa (Japan) en recentelijk ook Singapore (Singapore) en Martinique (Frankrijk). Het onderzoek door Dan Buettner onderstreept dat maar liefst 80% van onze gezondheid wordt beïnvloed door levensstijl– en omgevingsfactoren. Deze factoren omvatten niet alleen de bekende pijlers van voldoende beweging, gezonde voeding en zingeving in het leven, maar ook de mensen met wie we ons omringen.  

In Nederland kennen we een hoge kwaliteit van leven. Om deze reden vroeg ik me af hoeveel honderdjarigen Nederland eigenlijk telt en in hoeverre we verwijderd zijn om tot een van de Blue Zones te behoren. Aan het begin van 2023 telden we 2572 mensen van honderd jaar of ouder, meer dan het dubbele van twintig jaar geleden. Hoewel Nederland enkele decennia geleden vooropliep in het aantal 100-plussers binnen Europa, is de rangorde verschoven naar landen zoals Ierland, Hongarije, Frankrijk en Griekenland. Het is onze missie bij Urban Sync om deze trend om te keren: 

Het draait niet alleen om ouder worden, maar vooral om de kwaliteit van leven die ons ouder doet worden. Door onze levensstijl- en omgevingsfactoren positief vorm te geven, kunnen we profiteren van de wijze levenslessen en gezonde levensstijl van onze Nederlandse honderdplussers. Het is nu het moment om ons te laten inspireren door hun wijze lessen. 

Lessen uit Nederland 

De inzichten van Nederlandse honderdjarigen worden belicht in de expositie “Morgen gaat het Beter”. Humberto Tan is de afgelopen drie jaar het hele land door getrokken om meer dan honderd mensen van honderd jaar en ouder te fotograferen. Daarbij stelde hij levensvragen over geluk, angsten, levenslessen en toekomstdromen. Wanneer was u het gelukkigst? Heeft u nog dromen? Wat heeft het leven u geleerd? 

Humberto Tan gelooft in de kracht van ouderen en heeft al jarenlang een fascinatie voor deze groep. Naast de wijsheid, energie en vitale gezondheid van de 100-plussers, viel hem het eindeloze optimisme op om vooruit te blijven kijken. We moeten niet kijken naar wat er allemaal niet goed is gegaan in ons leven, maar juist naar wat er wél goed gaat. En met name waar we dankbaar voor zijn. De meer dan honderd geïnterviewde ouderen spreken hierbij over geboorten, kinderen, huwelijken en kleine geluksmomentjes. Geluk zit volgens onze Nederlandse honderdjarigen dan ook in de kleine momenten, vaak met familie en vrienden, die het leven de moeite waard maken. 

“[Humbert Tan] Ik heb altijd een fascinatie voor oudere mensen gehad. Voor de wijsheid van oudere mensen. Onze samenleving praat soms zo denigrerend over ouderen, alsof je dan geen waarde meer hebt. Terwijl ik denk dat die waarde juist veel groter is dan wij allemaal denken.” 

Deze waardevolle lessen van de Nederlandse honderdjarigen resoneren met de Blue Zone-principes, waar geluk vaak te vinden is in de eenvoud van het leven, verankerd in sterke sociale verbindingen en een positieve kijk op het leven. 

Community building met Urban Sync  

Bij Urban Sync werken we aan gezonde gebiedsontwikkeling vanuit de principes van de Blue Zones. We leggen de focus op het bouwen van gemeenschappen, waarbij we geloven in de kracht van tijd doorbrengen met familie en vrienden. Dit is iets wat de honderdjarigen als bron van geluk aanhalen wanneer ze terugkijken op hun leven. Ons streven is om deze bron van geluk toegankelijk te maken voor iedereen in het heden. We creëren ruimtes in het hier en nu waar ontmoetingen tussen familie, vrienden en buurtgenoten makkelijker mogelijk worden gemaakt. Resultaten van onze projecten meten zich vaak in sociale cohesie: eindgebruikers van de locatie maken makkelijk een praatje in het voorbijgaan, vinden op een laagdrempelige manier hulp bij praktische opgaven en voelen zich veiliger door de nabijheid van een positieve gemeenschap. 

Een voorbeeld hiervan is onze betrokkenheid bij het project Tuut Tuut Talud. In samenwerking met de gemeente Den Haag en Groene Matties werken we aan het realiseren van hun visie: het creëren van een grote vriendengroep die gezamenlijk werkt aan een groen en gezond Den Haag Zuidwest. We initiëren verschillende evenementen om de buurtbewoners samen te brengen en ze kennis te laten maken met elkaar en het talud. Tijdens deze evenementen moedigen we bewoners aan om mee te denken over de toekomstige invulling van het talud. 

 Laat jij je ook inspireren?  

De tentoonstelling is tot en met 17 maart 2024 in Fotomuseum aan het Vrijthof in Maastricht te bewonderen. In samenwerking met Cinetree is er ook een documentaire gemaakt waarin Humbert Tan in gesprek gaat met Mevrouw Fa-Si-Oen (108), Meneer Barleeus (102) en Meneer Oostra (102). De documentaire is hier gratis te bekijken: https://cinetree.nl/korte-films/morgen-gaat-het-beter. 

 

Image by https://www.freepik.com/free-photo/back-view-elderly-man-wearing-hat_38051395.htm

Bij Urban Sync geloven we dat gezondheid altijd voorop moet staan in het proces van ruimtelijke inrichting. Binnen Sync City ontwikkelen wij gezondheidsindicatoren die van invloed zijn op de gezondheid van mensen. Dit zijn meetbare parameters die het mogelijk maken om op basis van data gezondheid in kaart te brengen en inzichten te bieden in de maatregelen die een positief effect hebben op de gezondheid van inwoners. Hiermee streven wij naar het creëren van gezonde leefomgevingen waarin mensen gezond en gelukkig leven. In onze webinar “Hoe bouw je een gezonde wijk: Webinar over de 3-30-300 regel” geeft professor Cecil Konijnendijk een introductie over de 3-30-300 regel en vertellen collega’s Per Prins en Evy de Kort hoe wij deze regel toepassen in Tygron. In onze whitepaper leest u alles over over de 3-30-300 regel en de toepassing hiervan. Klik hier om de whitepaper te downloaden.

De waarde van groen

We staan in ons dagelijks leven steeds minder in direct contact met de natuur en de daarmee verbonden ecosysteemdiensten. En dat contact is juist van essentieel belang om gezondheidsvoordelen en veerkracht tegen de gevolgen van klimaatverandering te bevorderen. De aanwezigheid van bomen, bossen en ander groen draagt bij aan een rijke biodiversiteit, bevordert ontmoetingen tussen buurtbewoners en zorgt voor klimaatverbeteringen. Deze klimaatverbetering zijn bijvoorbeeld een lagere kans op overstromingen, vermindering van luchtvervuiling en het creëren van koele plekken. Groen is niet voor iedereen in gelijke mate toegankelijk. Inwoners met een lage sociaaleconomische status hebben over het algemeen minder toegang tot groen in vergelijking met andere bevolkingsgroepen. Om een rechtvaardige toegang tot groenvoorzieningen en bijbehorende gezondheidsvoordelen te vergroten, is daarom de 3-30-300-regel ontwikkeld.

De 3-30-300 regel 

De 3-30-300 regel is ontwikkeld door professor Cecil Konijnendijk, directeur van het Nature Based Solutions Institute en Opleidingshoofd aan de University of British Columbia. De vuistregel verwijst naar een toekomstsituatie waarin iedereen vanuit huis, school of werk minimaal 3 bomen moet kunnen zien, de buurt minimaal 30% bladerdek moet hebben, en er een groene ruimte van minimaal 1 hectare binnen 300 meter van huis moet zijn. Het toepassen van de 3-30-300-regel biedt zo richtlijnen voor het verbeteren van het stedelijk groen, wat leidt tot bevordering van de gezondheid en veerkracht van alle inwoners van een stad.   Hierbij is het wel van belang dat de volledige 3-30-300 regel wordt toegepast. Een onderzoek van Nieuwenhuijsen et al. (2022) toont namelijk aan dat als een gebied voldoet aan alle drie factoren, er in vergelijking met een gebied met maar 1 à 2 factoren, de grootste gezondheidswinst is. 

De rol van Sync City 

Sync City, een initiatief van Urban Sync, specialiseert zich in het toetsen van ruimtelijke ingrepen en het effect hiervan op onze gezondheid. De basis hiervoor ligt bij de 3D-GIS-tool Tygron. De toetsing bestaat uit twee methoden: een nulmeting waarin de status quo van een gebied in kaart wordt gebracht en een simulatie waarin verschillende potentiële ruimtelijke ingrepen worden getoetst.     Op basis van data hebben wij de 3-30-300-regel in Tygron geïmplementeerd. Hiermee is het mogelijk om te kijken of een dorp, stad of gemeente voldoet aan de 3-30-300 regel en welke gebieden hier niet aan voldoen. Zo geeft het inzicht in het percentage woningen dat zicht heeft op drie bomen, het percentage van de wijk dat bestaat uit bladerdek en het percentage woningen dat een groenvoorziening van minimaal één hectare in de buurt heeft. Hierna is het mogelijk verschillende interventies in te passen die aan de hand van een 3D-simulatie inzicht geven in de mate waarin deze interventies de score van een buurt of gebied met betrekking tot de 3-30-300 regel beïnvloeden. Deze resultaten geven inzicht in de effectiviteit van een interventie om onze gezondheid op een positieve manier te beïnvloeden.     Het gebruik van onze ruimtelijke analyse tool maakt het mogelijk om ruimtelijke ingrepen voorafgaand aan de implementatie te toetsen op de potentiële effecten. Het biedt hiermee een handelingsperspectief voor het creëren van een gezonde en leefbare leefomgeving. Wij bieden deskundig advies aan gemeenten en projectontwikkelaars over hoe zij de 3-30-300 regel kunnen integreren in hun toekomstige projecten. We helpen bij het identificeren van geschikte locaties voor groenvoorzieningen, het ontwerpen van groene infrastructuren en het bevorderen van een gezonde leefomgeving.   Door samen te kijken naar de mogelijkheden in uw regio kunnen we een gezonde toekomst realiseren. Wilt u meer weten over de situatie in uw omgeving of het gebruik van onze tool? Neem contact met ons op via per@urbansync.nl.  Benieuwd naar onze webinar? Kijk het hieronder terug.

Als het aan de raad van Europa ligt dan wordt een gezonde leefomgeving een elementair mensenrecht voor alle burgers in Europa. Als die burgers vinden dat hun nationale regering tekortschiet, kunnen ze in de toekomst naar het Europees hof voor de rechten van de Mens in Straatsburg stappen (1). Dat is goed nieuws! Maar wat is een gezonde leefomgeving eigenlijk? 

Een gezonde leefomgeving houdt meer in dan dat mensen niet ziek worden. Een omgeving moet bijdragen aan het fysieke, sociale en psychische welzijn van mensen. In andere woorden, een gezonde leefomgeving moet niet alleen gezondheid beschermen. Het moet het ook bevorderen. Denk hierbij aan het stimuleren van bewegen of ontmoeting. Maar ook het eten van gezond voedsel en je religie kunnen beoefenen. 

Kan ik dan ook naar het Europees Hof voor de Rechten van de Mens als ik een saaie buurman heb of als er te veel friettenten bij mij in de buurt zitten? Hoewel het mij amusant lijkt dat mijn buurman door het Europees Hof wordt verplicht om vaker een praatje te maken, of de friettent verplicht groente op zijn menu moet zetten, zal het antwoord op de vraag toch echt nee zijn. Het erkennen van het recht op een gezonde leefomgeving is belangrijk en dit recht moet er zeker komen, maar een gezonde leefomgeving is complex en bestaat uit een ontelbaar aantal factoren. 

Het Hof zal zich dus moeten beperken op een aantal factoren, naar verwachting goed meetbare factoren zoals geluidsoverlast of de hoeveelheid fijnstof in de lucht. In andere woorden, voornamelijk de gezondheid beschermende factoren. Dit zien we namelijk ook terug bij gemeenten, provincies en overheden. Uit onderzoek in samenwerking met de Provincie Utrecht en het Data- en Kennishub Gezond Stedelijk Leven komt naar voren dat gezondheidsbescherming al veel verankerd is in regulerend beleid. Maar dat gezondheidsbevordering eigenlijk alleen richtinggevend wordt opgeschreven. Gemeenten kunnen bouw- en vastgoedpartijen goed controleren op hoeveelheden fijnstof maar niet op de hoeveelheid sociaal contact in de wijk.  

Toch moeten we gezondheidsbevordering daarom niet minder serieus nemen. Onze gezondheid wordt voor 24% bepaald door sociale omstandigheden en voor 36% door ons gedrag. Slechts 7% van onze gezondheid wordt bepaald door de fysieke omgeving (2). Waar wet- en regelgeving zich voornamelijk focust op de 7% zullen we binnen het ruimtelijk domein kennis en ervaring moeten uitwisselen als het gaat om het bevorderen van gezondheid. Alleen zo zorgen we dat de onze leefomgeving echt gezonder wordt. Ook zonder hulp van het Europees Hof. 

  1. https://www.trouw.nl/politiek/nieuw-mensenrecht-in-de-maak-een-gezonde-leefomgeving~be3c70f5/?utm_campaign=shared_earned&utm_medium=social&utm_source=copylink 
  2. https://www.goinvo.com/vision/determinants-of-health/ 

In 1901 trad de woning- en gezondheidswet in werking en in de 122 jaar die daarop volgde, is dit onderwerp steeds omvangrijker geworden. Van hygiëne en schoon drinkwater in begin 1900, tot grootschalig groen, de fietser centraal, sociale samenhang, duurzame stedenbouw en in de afgelopen jaren voornamelijk klimaatadaptatie. En nu in 2023 wachten we geduldig op de omgevingswet, waarin gezondheid een belangrijk thema is. Een thema wat misschien wel voor het eerst niet versnipperd is, maar integraal wordt bekeken. Het gaat om gezondheidsbescherming én gezondheidsbevordering. Een gezonde leefomgeving houdt meer in dan dat mensen niet ziek worden. Een omgeving moet bijdragen aan het fysieke, sociale en psychische welzijn van mensen. 

Urban Sync hanteert dezelfde tweedeling van gezondheid: hardware en software. Hardware focust zich voornamelijk op gezondheidsbescherming, terwijl de software zich richt op gezondheidsbevordering. Zo ziet gezond stedelijk leven er volgens ons uit:  

Uit onderzoek, in samenwerking met het Data- en Kennishub Gezond Stedelijk Leven, blijkt dat de hardware van gezond stedelijk leven al goed is verankerd in beleid en uitvoering. Denk hierbij aan duurzaamheids- en milieueisen en het feit dat het voor ontwikkelaars en bouwbedrijven een ‘gewone zaak’ is geworden. Echter, als het gaat om de software zien we dat er veel over wordt geschreven en gesproken, maar dat het ontbreekt aan een ‘evidence-based’ benadering. We proberen wel gezondheid te bevorderen, maar we weten eigenlijk niet of we er ook daadwerkelijk in slagen.  

Dit verschil is ook zichtbaar in de adoptiegraad van gezondheid in ruimtelijk beleid. Waar bijvoorbeeld duurzaamheid een tal van eisen, normen, afspraken en richtlijnen kent, geldt dat voor thema’s als beweging of gezonde voeding nauwelijks. Als we de integrale benadering van gezond stedelijk leven op de adoptiecurve van Rogers2 plaatsen, ziet het er ongeveer zo uit: 

Voor wie de eerdere delen van deze driedelige blog heeft gelezen, weet dat 2/3 van onze gezondheid beïnvloedbaar is. Dit percentage is opgebouwd uit 7% fysieke omgeving, 24% sociale omstandigheden en 36% gedrag. In andere woorden, 7% is hardware, 60% is software. Waarom hebben we dan zo goed de hardware onder controle en ‘doen we maar wat’ als het gaat om het belangrijkste gedeelte; de software? Het antwoord; de software is nog een stuk complexer. En we hebben nou eenmaal de neiging om met het makkelijkste te beginnen. Daar is ook niks mis mee, maar nu we het makkelijke gedeelte achter de rug hebben, kijkt Urban Sync verder vooruit naar het belangrijkste gedeelte; het meetbaar maken van de software. Hierbij zien we twee kansen:  

  • Met de opkomst van big data en de digital twin is het steeds beter mogelijk om complexe vraagstukken te kwantificeren en te simuleren. Door middel van krachtige computermodellen kunnen we de werkelijkheid nabootsen, al voordat deze is gerealiseerd. Met deze modellen voorspellen we al overstromingen, geluidsoverlast van verkeer, hittestress op een warme zomerdag en in de toekomst ook de beweegvriendelijkheid van een wijk, buurt of stad.  
  • Door af te stappen van het traditionele business model en na te denken over de maatschappelijke kosten en baten kan heel anders gekeken worden naar ruimtelijke maatregelen. Neem bijvoorbeeld groen. Traditioneel wordt dit enkel gezien als een kostenpost. De aanleg van een hectare gemiddeld stadspark kost ongeveer 100.000 tot 250.000 euro. Dat is een flinke kostenpost voor de gemeente. Maar volgens de groene baten planner, een tool die de maatschappelijke waarde van groen in euro’s uitdrukt, berekent dat dezelfde hectare groen zo’n €28.000 per jaar aan zorgkosten vermindert. En dan is groen financieel ineens een stuk aantrekkelijker.  

Maar zo makkelijk is het niet! 

En dat klopt. Bovenstaande twee oplossingen zijn niet de heilige graal om gezond stedelijk leven volledig meetbaar te maken. Het zijn echter wel methodieken om een stukje dichter bij de waarheid te komen. Zo kunnen we met een digital twin een complex thema als sociale cohesie nooit perfect inzichtelijke maken, maar we kunnen wel indicatoren bouwen die ons iets van houvast geven. Samen met kwalitatieve kennis en de mogelijkheid om bij te sturen, kan je zo effectiever en efficiënter gezonde wijken bouwen. Ditzelfde doen we met het BNP om onze economie te meten, of onze lichaamstemperatuur om onze fysieke gezondheid te meten. We weten dat het antwoord wat we hieruit krijgen ons niet alles vertelt, maar het helpt ons wel de juiste volgende stap te nemen.  

Open innovatie 

Veel partijen zijn nog individueel bezig met het meetbaar maken van gezondheid. Bij Urban Sync geloven we daar niet in. Het bundelen van inzet en kennis is volgens ons de oplossing om een complexe opgave als deze op te pakken. Daarom hebben we een Open Innovatie traject opgericht. Het doel van het Open Innovatie traject is om gezamenlijk indicatoren te ontwikkelen op een gezondheidsthema. Deze indicatoren helpen bij 1) het geven van inzicht in de huidige stand van zaken; 2) het doorrekenen van de effecten van ruimtelijke ingrepen in een digital twin; en 3) het maken van beleid. De indicatoren toetsen we in de praktijk om zo tot een evidence-based benadering te komen.  

Ben jij ook bezig met dit onderwerp of zou jij graag onderdeel willen zijn van het Open Innovatie traject? Geef ons een belletje en wellicht kunnen we samenwerken. Klik hier voor onze contactgegevens.  

 

Het belang van gezond stedelijk leven 

Slechts één derde van onze gezondheid wordt bepaald door onze genen en medische zorg. Maar liefst twee derde wordt bepaald door de fysieke omgeving waarin we leven, ons gedrag en sociale omstandigheden. Deze onderdelen van de fysieke omgeving zijn vaak gespreksonderwerp binnen het ruimtelijk domein. Denk hierbij aan maatregelen om fijnstof tegen te gaan, de omgeving dusdanig inrichten dat de bewoner sneller geneigd is de fiets te pakken of sociale cohesie stimuleren door ruimte te bieden voor gemeenschappelijke tuinen. Kortom, iedereen in het ruimtelijk domein is verplicht om na te denken over hoe maatregelen invloed hebben op de gezondheid van de gebruikers. Vanwege dit belang doet Urban Sync al langer onderzoek naar het thema Gezond Stedelijk Leven, veelal in samenwerking met het Data- en Kennishub. 

 

Illustratie van GoInvo: https://www.goinvo.com/vision/determinants-of-health/ 

Het afgelopen jaar heeft Urban Sync een onderzoek uitgevoerd naar de status quo van Gezond Stedelijk Leven bij gemeenten. De verwachting was dat een aantal gemeenten gezondheid al heeft verankerd in het ruimtelijk beleid, maar dat een overgroot deel van de gemeenten nog zoekende is. Uit het onderzoek komt dit ook duidelijk naar voren. Bij kleine en middelgrote gemeenten ontbreekt het nog aan beleid specifiek gericht op gezond stedelijk leven. De rol van Urban Sync is om de beschikbare kennis bij vooroplopende gemeenten en marktpartijen (Koplopers) te bundelen en beschikbaar te stellen voor kleine en middelgrote gemeenten (Peloton). 

Koplopers 

Groningen, Amsterdam, Rotterdam en Utrecht zijn in dit onderzoek geselecteerd als koploper. Deze gemeenten voeren namelijk al specifiek beleid als het gaat om een gezonde leefomgeving zoals Healthy Urban Living van de Gemeente Utrecht. Wat opvallend is aan de gesprekken met deze gemeenten is dat ze allemaal benadrukten dat het grootste succes “aan tafel zitten” is geweest. Onderstaande quote vat dit succes goed samen: 

“Je komt eerst op het punt waar je aan tafel mag zitten, dan mag je ook nog iets zeggen, dan word je serieus genomen, dan word je aan tafel gevraagd en dan word je teruggefloten als je niet aan tafel zit”

Gezondheid is een welbekend thema, maar de specifieke relatie tussen gezondheid en ruimtelijke ingrepen is relatief nieuw. Voor de beleidsmakers met dit nieuwe thema in hun portefeuille was het knokken om aan tafel te zitten bij gebiedsontwikkelingen. Beleid kan dan wel geschreven zijn, het is noodzaak om aan tafel het thema in een gebiedsontwikkeling te waarborgen.  

Peloton 

Enkele kleine en middelgrote gemeenten in de provincie Utrecht zijn geselecteerd als peloton en geïnterviewd over de stand van zaken en de uitdagingen die zij ervaren. Bij het peloton ontbreekt het nog aan beleid voor gezond stedelijk leven. Er is wel bewustwording binnen deze gemeenten dat het thema belangrijk is, maar vanwege beperkte kennis en capaciteit kunnen ze hier nog geen goede invulling aan geven.  

Alle geïnterviewde gemeenten geven aan behoefte te hebben aan instrumenten met praktische voorbeelden en tips over gezond stedelijk leven, met name bij de uitvraag richting de markt.  

De uitvraagguide 

Samen met het Data- en Kennishub heeft Urban Sync een digitale tool ontwikkeld die gemeenten helpt gezondheid op de juiste manier te verankeren in uitvragen naar de markt. Denk hierbij aan een ambitiedocument, spelregelkaart of tender. Hierin worden thema’s als gezond contact, voorzieningen, inrichting bebouwde omgeving en milieu behandeld. De uitvraagguide is gebaseerd op de GO! Methode van het Data- en Kennishub, ook onderdeel van de uitvraagguide. Op deze manier kan iedere gemeente in Nederland gezond stedelijk leven op de juiste manier verankeren in een uitvraag en kennis opdoen voor het schrijven van beleid.  

Benieuwd naar het prototype van de uitvraagguide Gezond Stedelijk Leven. Vraag via deze link toegang aan. mailto:niels@urbansync.nl

Open Innovatie 

Ondertussen werkt Urban Sync hard door aan het verbreden van kennis over gezond stedelijk leven. Kwalitatief is er enorm veel kennis verzameld. Kwantitatief is er nog een wereld te winnen, terwijl ‘evidence-based’ werken noodzakelijk is om gericht resultaat te kunnen behalen. Daarom zet Sync City, onderdeel van Urban Sync, zich in om de effecten van ruimtelijke ingrepen op gezondheid inzichtelijk te maken. Benieuwd? Lees binnenkort meer in deel 3 over het onderzoek naar gezond stedelijk leven.  

Ongezonde voeding is een steeds groter probleem voor onze volksgezondheid. In Nederland heeft ruim de helft van de volwassen bevolking overgewicht, draagt ongezonde voeding ongeveer met 8,1% bij aan de ziektelast, leidt het tot 12.900 doden per jaar en 6 miljard euro aan zorgkosten. 

Het zou de overheid er dus alles aan gelegen moeten zijn om voor een gezonde voedselomgeving te zorgen voor kinderen, jongeren en volwassenen. Zo stelt het Nationaal Preventie Akkoord [2] dat gemeenten moeten zorgen voor een gezondere voedselomgeving. Andere verdragen en wetten waar de plicht van overheden in zijn vastgelegd zijn o.a. de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens (VN), het Internationaal verdrag inzake economische, sociale en culturele rechten (VN), het Internationaal verdrag inzake de Rechten van het Kind (VN), de Algemene aanbeveling bij artikel 12 IVESCR (VN), het Europees sociaal handvest (EU), de De Nederlandse Grondwet en de Wet Publieke Gezondheid (art. 1,2C en D, 13–2D en 16). Ondanks deze hoeveelheid aan wet- en regelgeving, lukt het overheden toch vaak niet invloed uit te oefenen op de voedselomgeving van burgers. 

Nieuwe wetenschappelijke inzichten  

Velen denken nog steeds dat (on)gezond eten enkel een individuele keuze is. Toch toont onderzoek van gedragswetenschappers aan dat dit niet het geval is. De leefomgeving speelt een niet te onderschatten rol bij voedselkeuzes. Mensen maken per dag zo’n 200 voedselkeuzes. Als je elke keer verleid wordt door het ongezonde, is het lastig om de juiste keuze te maken. In een wijk met een overvloed aan ongezonde snackbars, is de gezondheidsachterstand bij de inwoners groter dan bij de rest van de bevolking. Niet toevallig bevinden die snackbars zich vaker in arme buurten, waar zowel de maatschappelijke als gezondheidsproblemen groter zijn.  

In ‘Een eerlijke kans op gezond leven’ (2021)[3], een recent verschenen rapport van de Raad Volksgezondheid en Samenleving, blijkt tevens dat Nederlanders met een maatschappelijk kwetsbare positie 7 jaar korter leven dan mensen met een sterke positie in de maatschappij. Ook leven ze 15 jaar in minder goede gezondheid. Naast erfelijke en toevalsfactoren spelen ook de maatschappelijke positie en de omgeving waar in men opgroeit mee in de kans op een gezond leven.  

Haagse Schilderswijk 

Goede voorbeelden zijn te vinden in de Haagse Schilderswijk. Rondom het Johan de Wittcollege, een middelbare school aan de Zusterstraat, bevinden zich drie snackbars en geen enkele winkel die gezonde voeding aanbiedt. Ook voor bewoners is in dit deel van de wijk weinig gezonds te vinden. Er is in de hele buurt geen bakker, groente- of fruitwinkel te vinden. Tegelijkertijd scoort deze wijk slecht op het gebied van gezondheid: 58% van de inwoners kampt met overgewicht, 65% van de inwoners van de Schilderswijk geeft aan een chronische ziekte of aandoening te hebben, met hoge bloeddruk en suikerziekte als veel voorkomende ziektes. Ook liggen de zorgkosten van de wijk bijna vier keer hoger dan het landelijke gemiddelde. 

Het huidige probleem 

Tot nu toe is onze focus te veel gericht geweest op de individuele verantwoordelijkheid en gedragsverandering van burgers, terwijl ongezonde voeding meer als maatschappelijk probleem opgelost moet worden, vooral in kwetsbare wijken. 

Daarnaast hebben gemeenten onvoldoende bevoegdheden om de komst van fastfoodketens en snackbars tegen te gaan. Gemeenten zouden graag willen bepalen of er in een gebied (nog meer) snackbars of fastfoodrestaurants mogen vestigen. Zo kunnen ze hun verantwoordelijkheid nemen in het zorgen voor een gezonde leefomgeving voor haar burgers. 

Een creatieve omweg  

Ondanks de juridische beperkingen hebben sommige gemeenten toch een creatieve manier gevonden om hiermee om te gaan. Hiervoor gebruiken ze o.a. de Omgevingswet [4], die regels stelt over de ruimtelijke inrichting van een gebied, met name als het gaat om mogelijke effecten op de luchtkwaliteit, overlast en openbare orde. Dit opent de weg voor gemeenten om andere ruimtelijke argumenten gebruiken om vergunningen voor fastfoodrestaurants en snackbars tegen te houden. Een recent voorbeeld vond plaats in De Pijp in Amsterdam. New York Pizza wilde een nieuw restaurant openen, maar de gemeente kon dat tegenhouden. Ze hadden voor dat gebied beslist dat ze geen nieuwe fastfoodrestaurants meer zouden toelaten. Als reden om de vergunning af te wijzen gaven ze aan dat de rijen heel lang zouden worden en dit tot verkeershinder kon lijden. Het fastfoodrestaurant tegenhouden konden ze dus doen, maar niet op grond van ongezond voedselaanbod. 

Voor de opkomende Nutella- en donutshops geldt hetzelfde verhaal: gemeenten houden die winkels tegen op grond van het beperken van de overlast. Het gaat dus nooit expliciet om het argument van volksgezondheid.  

De mogelijke oplossingen  

Op grond van internationale en nationale verdragen en wetten heeft de overheid een plicht om de gezondheid van haar burgers te beschermen. Met het groeiende probleem van obesitas en daar bijbehorende ziektes zoals suikerziekte en hart- en vaatziekten, betekent het ook dat overheden een rol zouden moeten spelen in het tegengaan van ongezond voedselaanbod. Er zijn drie mogelijkheden om verder te onderzoeken:  

1.Verruiming van de omgevingswet  

Één van de mogelijkheden biedt de nieuwe Omgevingswet. Door de definitie ‘veilige en gezonde fysieke leefomgeving’ te verbreden naar voeding kan er gereguleerd worden op  type voedselaanbod.  

2. Voedselbescherming toevoegen aan de Warenwet  

De Warenwet [5] stelt regels over voedselveiligheid. Op dit moment staat er geen bevoegdheid in voor de gemeenten, enkel voor de inspectie. Door voedselomgeving toe te voegen als beschermd belang, kan een overaanbod van bepaald voedsel worden gereguleerd.  

3. Gemeenten laten experimenteren 

Aanpassingen of verruimingen van huidige wet- of regelgeving kan lang duren, terwijl de urgentie voor een beter aanbod van gezonde voeding groot is. Daarom kan ook gekeken worden naar meer experimenteerruimte voor gemeenten. Dat kan op verschillende manieren. Zo wil het Haagse Stadsbestuur meer invloed krijgen op hoe de stad eruit ziet door actief grondbeleid [6] te gaan voeren. Met het aankopen van gronden en panden willen ze kunnen sturen op gewenste ontwikkelingen en bestemmingen. Met actief grondbeleid kan zo ook gestuurd worden op een gezonder aanbod van voedsel, vooral in kwetsbare wijken.  

Conclusie  

Niet alleen individuele keuzes bepalen de gezondheid van burgers. De directe leefomgeving en het aanbod van gezond voedsel zijn minstens zo belangrijk. Daar ligt een belangrijke taak voor de overheid, maar de overheid mist de handvaten om die taak goed uit te voeren. Het is daarom van belang dat één of een combinatie van bovenstaande oplossingen worden opgepakt. Zo zorgen we ervoor dat onze jeugd na een schooldag of in de pauze niet op elke hoek van de straat donuts en patat kan kopen en dat er voldoende aanbod is van gezonde voeding onafhankelijk van je postcode.  

 

Bronvermelding: 

[1]: https://www.nporadio1.nl/fragmenten/nieuwsweekend/3c95ba37-cc15-487a-8c60-6469e08642e3/2021-09-04-gemeenten-willen-zeggenschap-over-fastfoodvestiging 

[2]: https://www.rijksoverheid.nl/documenten/convenanten/2018/11/23/nationaal-preventieakkoord 

[3]: https://www.raadrvs.nl/documenten/publicaties/2021/04/07/een-eerlijke-kans-op-gezond-leven 

[4]: https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/omgevingswet 

[5]: https://wetten.overheid.nl/BWBR0001969/2021-07-01 

[6]: https://denhaagfm.nl/2021/12/08/stadsbestuur-wil-weer-grondbeleid-voeren-om-te-sturen-op-gewenste-ontwikkelingen-in-de-stad/ 

 

Eindelijk mag het nieuws naar buiten! De NS heeft ons plan Blue District geselecteerd als winnaar voor de ontwikkeling van de Cartesiusdriehoek in Utrecht. Samen met de bewoners, buurt, ondernemers, ontwikkelaars, NS en gemeente gaan we een wijk maken waar gezond leven en genieten centraal staat naar analogie van de welbekende blue zone.

Een blue zone is een van vijf gebieden in de wereld – Okinawa, Nicoya, Loma Linda, Sardinië en Ikaria – waar veel inwoners uitzonderlijk lang en in goede gezondheid leven. Deze kwamen in de internationale aandacht door een artikel in de National Geographic, The Secrets of a Long Life door Dan Buettner uit 2005. Er is onderzocht welke gewoonten van de inwoners positieve gezondheidseffecten hebben en er zijn negen gemeenschappelijke kenmerken gevonden. Voor Blue District is hiervan een stedelijke vertaling gemaakt naar vier overkoepelende thema’s: beweging, gezonde voeding, community en zingeving & ontspanning.

Urban Sync focust als conceptontwikkelaar op de maatschappelijke waarde van nieuwe gebieden en gebouwen. Wij hebben de vertaalslag gemaakt van de blue zone kenmerken naar de ontwikkeling van de Cartesiusdriehoek en hebben Utrechtse stakeholders verbonden aan het project.

Het was een echt teameffort van het consortium en wij zijn supertrots op het resultaat. We kunnen niet wachten tot we in de wijk aan de slag mogen de urban blue zone in Blue District te realiseren.

Met dank aan: MRP Development , Ballast Nedam Development.  het Dutch Residential fund van CBRE Global Investors en Portaal voor de afname van de woningen, Mecanoo, Meyer Bergman Erfgoed Programmering en Hylkema, We Drive Solar, Over Morgen, Antea, RROG, Rebel en C Concept Design.

Zie hier het persbericht van de NS